Op zoek naar een verdwijnende walvissoort in een veranderende oceaan

Net als een vingerafdruk is elk eeltpatroon uniek. Onderzoekers kunnen individuele walvissen herkennen en ze hun hele leven volgen. Een leven dat wel 100 jaar kan duren, als ze niet elke dag te maken hadden met dodelijke, door de mens veroorzaakte bedreigingen.

Deze zorgvuldige observatie heeft ons beeld van noordkapers totaal veranderd. Het helpt wetenschappers om populatietrends te zien, geboortes en sterfgevallen vast te leggen, en verwondingen door vistuig en aanvaringen met schepen in kaart te brengen. Zo kunnen ze ook meten of de inspanningen voor natuurbehoud werken.

Ondanks tientallen jaren onderzoek en een van 's werelds meest uitgebreide catalogussen voor foto-identificatie, zijn er nog steeds grote vragen waar we geen antwoord op hebben. In bepaalde periodes van het jaar zijn sommige walvissen bijvoorbeeld spoorloos. Waar gaan ze heen?

Een mysterie op zee

Het antwoord op deze vraag is tegenwoordig nog urgenter, nu klimaatverandering de Noord-Atlantische Oceaan ingrijpend verandert. De temperatuur, stromingen en ecosystemen van de oceaan veranderen. Daardoor verplaatsen ook de kleine eenoogkreeftjes waar noordkapers van eten. De walvissen volgen hun prooi naar nieuwe en soms naar hun historische wateren. Wetenschappers zijn daardoor in een race verwikkeld om erachter te komen waar ze heen gaan. Ook willen ze weten welke risico’s de dieren onderweg kunnen tegenkomen.

Deze zomer zoekt een internationaal team van wetenschappers en natuurbeschermers in de afgelegen wateren tussen Groenland en IJsland. Ze gebruiken een 'autonomous underwater glider', een vaartuig die zelfstandig onder water opereert, die maandenlang naar walvissen luistert. Het team wil ontdekken of noordkapers weer naar hun historische leefgebieden terugkeren.

Bevestigde waarnemingen van noordkapers in Europese wateren blijven uitzonderlijk zeldzaam. In 2024 werd voor het eerst in 114 jaar een noordkaper voor de kust van Ierland gesignaleerd. Hij werd herkend aan zijn kenmerkende patroon van eeltplekken. Onderzoekers hebben de afgelopen jaren slechts een handvol waarnemingen gedocumenteerd van walvissen die zijn geregistreerd in Noord-Amerika en werden gezien in Europese wateren – ook voor de kust van IJsland.

Dit levert veelbelovend bewijs dat in ieder geval sommige noordkapers nog steeds transatlantische reizen maken (de oceaan oversteken). De huidige wetenschappelijke expeditie wil voortbouwen op die waarnemingen. Het team wil beter begrijpen of deze wateren weer een belangrijk deel van het verspreidingsgebied van deze soort worden.

Op zoek naar historische wateren

Voor de zuidoostelijke punt van Groenland liggen de Cape Farewell Grounds. Dit was ooit een belangrijk gebied voor noordkapers om voedsel te zoeken. De grote hoeveelheid walvissen trok echter ook commerciële walvisjagers naar het gebied. Hun activiteiten droegen bij aan de dramatische achteruitgang van de soort.

Meer dan een eeuw later zijn noordkapers nog steeds ernstig bedreigd. Er leven nog maar zo'n 70 vruchtbare vrouwtjes. Elke kans om te begrijpen waar deze walvissen zwemmen en eten, draagt bij aan hun herstel.

Die vraag beantwoorden is niet makkelijk. De wateren tussen Groenland en IJsland zijn uitgestrekt, afgelegen en moeilijk om consistent in de gaten te houden met schepen of vliegtuigen. Onderzoekers hebben hulpmiddelen nodig die lange afstanden kunnen afleggen. Ze moeten langdurig kunnen werken en walvissen kunnen detecteren, zelfs als er geen mensen in de buurt zijn.

Daar komt de onderwaterrobot om de hoek kijken.

Luisteren onder de golven

In juli van dit jaar hebben onderzoekers vanaf het onderzoeksschip SV Barba een autonoom onderwatervoertuig te water gelaten. Dit voertuig is een zogenaamde Slocum-glider. De glider vaart door de Cape Farewell Grounds en de Straat van Denemarken. Eind september 2026 wordt hij voor de kust van IJsland weer opgehaald.

In plaats van te vertrouwen op wetenschappers die vanaf het wateroppervlak naar walvissen kijken, gaat de glider naar ze luisteren. Het voertuig is uitgerust met een onderwatermicrofoon, een zogenaamde hydrofoon. Het luistert continu naar de geluiden van de oceaan om de geluiden van grote walvissen op te vangen.

De akoestische gegevens worden via de satelliet doorgestuurd naar een akoestisch expert in Canada. Deze analyseert de opnames en bepaalt welke soorten er aanwezig zijn. Bevestigde waarnemingen worden vervolgens gedeeld via WhaleMap. Daardoor kunnen onderzoekers de bevindingen van de expeditie volgen terwijl de glider nog op zee is.

De glider is ook uitgerust met sensoren die de omstandigheden in de oceaan meten, zoals temperatuur en diepte. Door tegelijkertijd akoestische en milieugegevens te verzamelen, kunnen onderzoekers een duidelijker beeld krijgen van welke walvissen er zijn en met welke omstandigheden ze te maken hebben.

Op zoek naar walvissen in een veranderende oceaan

Noordkapers zijn voor hun voedsel afhankelijk van grote concentraties kleine organismen die eenoogkreeftjes worden genoemd. Om te overleven moeten de walvissen gebieden vinden waar miljarden van deze kleine diertjes samenkomen. Veranderingen in de temperatuur, stromingen en productiviteit van de oceaan hebben een enorme invloed op de beschikbaarheid van voedsel.

Naarmate het klimaat verandert, verandert ook de verspreiding van eenoogkreeftjes. De afgelopen 15 jaar zorgde klimaatverandering ervoor dat walvissen in gebieden kwamen waar beschermingsmaatregelen niet op hen waren afgestemd. Dit creëert nieuwe uitdagingen voor wetenschappers en overheden die zich inzetten om ze te beschermen.

De Golf van St. Lawrence is daar een treffend voorbeeld van. Toen noordkapers daar in grotere aantallen begonnen op te duiken, kwamen ze terecht in drukke visgronden en scheepvaartroutes. Dit zette Canada ertoe aan nieuwe maatregelen in te voeren om het risico op verstrikking en aanvaringen met schepen te verminderen. Verstrikking in vistuig en aanvaringen met schepen blijven de twee belangrijkste oorzaken van door de mens veroorzaakte sterfte onder noordkapers.

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied smelt. Scheepvaartroutes worden daardoor beter bereikbaar. Het scheepsverkeer in delen van de regio zal naar verwachting toenemen. Wetenschappers kunnen opkomende risico’s herkennen als ze weten of noordkapers deze wateren gebruiken. Ze kunnen dan hun monitoring en inspanningen voor natuurbehoud afstemmen.

Wetenschap over landsgrenzen heen

Walvissen houden geen rekening met landsgrenzen. Om hun bewegingen te begrijpen, is samenwerking over die grenzen heen nodig. Dit project brengt onderzoekers en partners uit de VS, Canada, Groenland, IJsland en Noorwegen samen. Het combineert expertise op het gebied van walvisbiologie, akoestische monitoring, oceanografie, autonome technologie en veldonderzoek.

De glider wordt aangestuurd door het Ocean Tracking Network van de Dalhousie University in Canada. Onderzoekers van verschillende instellingen gaan de akoestische en milieugegevens analyseren. Het expeditieteam aan boord van de SV Barba zet de glider uit in de Cape Farewell Grounds. De reis duurt tot september. Daarna wordt het voertuig bij IJsland opgehaald.

IFAW ondersteunt deze internationale inspanning samen met wetenschappelijke en onderzoekspartners. Het gezamenlijke onderzoek vergroot ons inzicht in de migratieroutes van noordkapers. IFAW helpt wetenschappers zo de kennis op te bouwen die nodig is om walvissen te beschermen. Dit gebeurt terwijl hun leefomgeving verandert.

"Noordkapers zwemmen door uitgestrekte delen van de oceaan. Geen enkele organisatie of land kan ze alleen volledig begrijpen of beschermen", zegt Sharon Livermore. Zij is directeur mariene natuurbescherming bij IFAW. "We bundelen expertise, technologie en kennis uit de hele Noord-Atlantische regio. Zo vullen we hiaten in ons begrip van waar individuele walvissen naartoe gaan terwijl hun oceaanomgeving verandert." Dit soort internationale samenwerking is essentieel. Zo kunnen inspanningen voor natuurbehoud meebewegen en de walvissen volgen, waar ze ook heen zwemmen.’

Het project laat ook zien hoe nieuwe technologieën het bereik van de natuurbeschermingswetenschap kunnen vergroten. Autonome voertuigen, satellietcommunicatie, akoestische monitoring en internationale platforms voor het delen van gegevens maken het voor onderzoekers mogelijk om wilde dieren te bestuderen. Dit gebeurt in gebieden die vroeger veel te moeilijk of te duur waren om te monitoren.

Luisteren naar antwoorden

Er is geen garantie dat de glider tijdens zijn reis een noordkaper zal detecteren. Die onzekerheid hoort bij onderzoek naar zeldzame dieren in een enorme oceaan. De waarde van de expeditie hangt niet af van één enkele waarneming.

Het onderzoek levert informatie op over de aanwezigheid van verschillende walvissoorten. Ook geeft het gegevens over de milieuomstandigheden in een gebied. Daar is tot nu toe weinig langdurige monitoring geweest. Als er noordkapers worden gespot, kunnen de bevindingen belangrijk bewijs opleveren. Dit bewijs kan de inspanningen voor natuurbehoud sturen. Als ze niet worden gespot, hebben onderzoekers nog steeds waardevolle informatie. Die informatie kan toekomstige zoektochten verfijnen en ons inzicht in de veranderende Noord-Atlantische Oceaan verdiepen.

 Voor noordkapers staat er veel op het spel. Elk dier is belangrijk voor het voortbestaan van de soort. Om ze te beschermen moeten we begrijpen hoe hun leven verandert samen met de oceaan waar ze van afhankelijk zijn.