Olifanten en boeren in Zambia zijn veiliger door hekken op zonne-energie

In delen van Chikomeni, Mwasemphangwe en andere hoofdstammen die grenzen aan het Kasungu–Lukusuzi-landschap, zeggen boeren dat hun oogsten voor het eerst in jaren de graanschuren vullen. Volgens hen komt dat door de elektrische afrastering, een door zonne-energie aangedreven afschrikmiddel. Dit schrikdraad wordt ondersteund door IFAW, in samenwerking met het Zambiaanse Department of National Parks and Wildlife (DNPW), traditionele leiders en lokale gemeenschappen.

Het effect is enorm. Ongeveer 180 kilometer omheining op zonne-energie beschermt nu bijna 2.000 hectare landbouwgrond in gemeenschappen die grenzen aan Kasungu National Park.

In het oogstseizoen 2024-2025 registreerden de autoriteiten 502 meldingen van conflicten tussen mensen en olifanten, afkomstig uit Kaleza, Mutu wa Njovu, Chindindindi en Kavikuyu. Tijdens het seizoen 2025-2026 – een jaar later – werden er in dezelfde gebieden slechts 10 gevallen geregistreerd. Volgens ambtenaren van het DNPW vonden die incidenten plaats op boerderijen buiten de omheinde gebieden.

In het dorp Wajingo, in het Chikomeni-stamgebied, stond dorpshoofd Raphael Nyirongo naast torenhoge stapels geoogste maïs, deels gepeld en deels nog in zakken. “Dankzij het schrikdraad dat IFAW ons heeft gegeven, heb ik veel meer maïs geoogst dan vorig jaar,” zegt hij. “Deze hier zijn gepeld, en die zijn nog niet gepeld. Deze keer hoef ik dus geen honger te lijden dankzij het hek dat we hebben gekregen.”

De omheining is geen vaste scheiding tussen de leefgebieden van wilde dieren. In plaats daarvan vormt het strategische beschermingslijnen rond groepen boerderijen. De op zonne-energie werkende hekken geven een licht elektrisch schokje dat olifanten ervan weerhoudt de akkers op te gaan. Wilde dieren kunnen zich wel gewoon blijven verplaatsen door het grotere grensoverschrijdende gebied.

De omheining maakt deel uit van het Room to Roam-initiatief van IFAW. In Oost- en zuidelijk Afrika zetten we ons in om de landschappen die wilde dieren nodig hebben om vrij rond te trekken veilig te stellen, met elkaar te verbinden, en te beschermen.

De oogst zorgt voor opluchting

Voor Esnart Banda betekent de oogst van dit jaar meer dan een succesvol landbouwseizoen – het is een zeldzaam moment van opluchting. Banda is getrouwd, en draagt de verantwoordelijkheid om voor haar gezin te zorgen omdat haar man vanwege zijn diabetes niet meer op het land kan werken.

Jarenlang hebben olifanten herhaaldelijk haar velden geplunderd en de gewassen vernield waar het gezin van leefde en hun inkomen uit haalde. De aanhoudende oogstverliezen waren een van de redenen waarom Chimwando Village, ondanks dat het kleiner is dan veel omliggende dorpen, voorrang kreeg bij de aanleg van de omheiningen.

“Ik kom uit Chimwando Village,” zegt Esnart Banda, terwijl ze samen met familieleden pinda's oogst in het Mwasemphangwe-gebied. “Vorig seizoen vernietigden olifanten onze gewassen. Dit seizoen zijn er echter geen olifanten meer op onze velden gekomen sinds het schrikdraad is geplaatst. Dit jaar heeft God ons gezegend met een goede oogst, en we verwachten meer zakken maïs, pinda's, zonnebloemen, sojabonen en andere gewassen te produceren.”

Terwijl ze samen met haar tante en kleindochter aan het werk is, denkt Banda na over wat deze verandering voor haar familie betekent. “Ik wil IFAW en de regering bedanken voor het plaatsen van de omheining, want sinds het er staat, zijn er geen olifanten meer op onze velden gekomen,” zegt Esnart.

Conflicten voorkomen voordat ze ontstaan

De resultaten zijn veelzeggend in een regio waar conflicten tussen mensen en olifanten de afgelopen jaren zijn toegenomen. Dit komt deels door klimaatverandering, veranderende migratiepatronen en de uitbreiding van landbouw in de buurt van natuurlijke migratieroutes. In droge jaren trekken olifanten steeds sneller naar landbouwgebieden op zoek naar voedsel en water, waardoor ze rechtstreeks in contact komen met de lokale gemeenschappen.

Volgens de regionale autoriteiten zijn de resultaten van de omheining nu al niet te negeren. “In het district Lumezi is het aantal conflicten tussen mensen en olifanten flink gedaald”, zegt waarnemend districtscommissaris Malvin Malasha. “De regering is blij dat het initiatief met onze partner IFAW zo goed heeft gewerkt. Boeren hebben nu genoeg te eten en kunnen op volle kracht oogsten zonder dat olifanten hen lastigvallen.”

Malasha zegt dat er in het district geen nieuwe gevallen van mens-dier-conflicten zijn geregistreerd in de gebieden die zijn omheind. Hij benadrukt dat het project niet alleen draait om het beschermen van gewassen, maar ook om het beschermen van mensen. “Olifanten zijn gevaarlijk en kunnen grote schade aanrichten aan gewassen en zelfs leiden tot het verlies van mensenlevens”, zegt hij.

Uit een recent onderzoek van WildAfrica en IFAW bleek dat 94% van de respondenten op het platteland schrikdraad-omheiningen noemde als hun favoriete oplossing voor mens-dier-conflicten. Deze bevinding wijst op een duidelijke voorkeur van de gemeenschap voor preventieve oplossingen die blijvende voordelen opleveren.

Voortbouwend op dat succes hebben lokale autoriteiten het Zambiaanse Constituency Development Fund ingezet om het project uit te breiden. Deze investering laat zien dat er steeds meer besef is dat oplossingen voor coëxistentie moeten plaatsvinden op dezelfde schaal als de landschappen die olifanten gebruiken. Dit geldt vooral in gebieden waar wilde dieren de grens tussen Zambia en Malawi oversteken binnen het grotere Malawi-Zambia Transfrontier Conservation Area.

Minder schade aan gewassen, meer veiligheid in de omgeving

In de frontlinie van de maatregelen staan medewerkers van het Zambiaanse Department of National Parks and Wildlife, die zeggen dat het aantal meldingen van plunderingen van gewassen flink is afgenomen.

“Daarom krijgen we niet meer zoveel meldingen van mens-olifant-conflicten, dankzij de effectiviteit van de omheiningen,” voegt hij eraan toe.

De ervaringen van gemeenschappen buiten de beschermde gebieden laten goed zien wat voor verschil deze maatregelen kunnen maken.

In het dorp Wadokota, in het Mwase-Lundazi-chiefdom, herinnerde Raphael Jere zich dat zijn familie weigerde mee te doen omdat de grenslijn tussen Zambia en Malawi dwars door een deel van hun landbouwgrond liep. De familie was bang dat ze de toegang tot stukken land zouden verliezen als het hek zou worden geplaatst.

“Mijn vader weigerde het hek vanwege de grenspaal tussen Zambia en Malawi, die op onze landbouwgrond staat,” legt Jere uit. “Hij koos ervoor om het hek niet te laten plaatsen, omdat het dwars door onze boerderij zou lopen en een deel ervan buiten het hek zou komen te liggen.”

Zonder bescherming bleven de velden openliggen. “Onze gewassen werden vernietigd,” zegt hij. “En het weinige dat nog over was, konden we niet lang laten drogen uit angst dat het ook zou worden vernield. We hebben nu spijt van die beslissing.”

Samenleven zorgt voor voedselzekerheid en rust

Voor traditionele leiders gaat het project inmiddels om meer dan alleen natuurbehoud. Het draait steeds meer om waardigheid, voedselzekerheid en vertrouwen tussen gemeenschappen en natuurbehoudspartners.

Stamhoofd Mwasemphangwe zegt dat het bij haar stam al een tijdje rustig is sinds het project van start ging. “We hebben geen conflicten tussen mensen en olifanten meer gehad. Hoewel we niet weten wat de toekomst brengt, hebben we nu rust. De laatste keer dat we die meldingen kregen, was in november vorig jaar, vóór de afrastering – sindsdien gaat het tot nu toe goed.”

Ze zegt dat de afrastering heeft geholpen om de druk op de bossen te verminderen en tegelijkertijd de bescherming van de gemeenschappen te verbeteren. “IFAW heeft er alles aan gedaan om ervoor te zorgen dat we zo min mogelijk problemen hebben.”

Haar stamgebied is een van de gebieden die baat hebben bij de omheining. Net als veel andere leiders in de regio ziet ze nu dat natuurbehoud en het welzijn van de gemeenschap nauw met elkaar verbonden zijn.

Een toekomst waarin mensen en olifanten in balans samenleven

Nu het oogstseizoen in het oosten van Zambia in volle gang is, liggen er stapels maïs te drogen op de velden van de dorpen, die vroeger kwetsbaar waren voor nachtelijke aanvallen van olifanten.

Voor veel gezinnen is de oogst van dit jaar meer dan alleen het resultaat van een succesvol landbouwseizoen. Het bewijst dat praktische, door de gemeenschap gedragen oplossingen het levensonderhoud kunnen beschermen en tegelijkertijd olifanten de ruimte geven die ze nodig hebben om rond te trekken door de landschappen die ze al generaties lang gebruiken.

De resultaten laten ook een kernprincipe zien van het Room to Roam-initiatief van IFAW: het beschermen van wilde dieren en het ondersteunen van mensen zijn geen tegenstrijdige doelen.

Als gemeenschappen de middelen hebben om conflicten te voorkomen, kunnen boeren hun gewassen oogsten, voelen gezinnen zich veiliger, en kunnen olifanten zich blijven verplaatsen door aaneengesloten landschappen.

Voor lokale overheden, gemeenschappen en natuurbeschermingspartners is de volgende stap duidelijk: het toepassen van oplossingen die werken op grotere schaal voordat het volgende migratieseizoen begint.