Gemeenschappen in Malawi leven succesvol van duurzame bijenteelt

Voor Banda kwam het keerpunt in 2014. Toen gingen natuurbeschermers de gemeenschappen rond Kasungu National Park voorlichten over duurzame manieren om in hun levensonderhoud te voorzien. Banda was een van de eersten die een opleiding kreeg in verbeterde, milieuvriendelijke bijenteeltmethoden. 

Haar ervaring is een goed voorbeeld van de gemeenschapsgerichte natuurbescherming die IFAW ondersteunt via ons Room to Roam-initiatief. Dit initiatief is erop gericht om bestaansmiddelen te versterken en tegelijkertijd de druk op natuurlijke hulpbronnen te verminderen.

Van traditionele bijenkasten naar duurzame bijenteelt

Sinds 2020 heeft IFAW geholpen bij het verstrekken van 1.700 bijenkasten aan gemeenschappen die aan de rand van Kasungu National Park wonen. De mensen die er zorg voor dragen zijn georganiseerd in ‘clubs’ van elk zo’n 10 leden, die samen zo’n 15 bijenkasten beheren. De Kasizika Bijenteeltclub in Chisinga begon in 2018 met slechts 4 bijenkasten en is inmiddels uitgegroeid tot een bijenstal van 38 bijenkasten.

Onlangs heeft IFAW een intensieve training ondersteund voor bijna 400 imkers. Het doel was om hun vaardigheden te verbeteren en de hoeveelheid en kwaliteit van de honing uit hun bijenkasten te verhogen.

Onder leiding van Honey Products Ltd leerden de imkers hoe ze de honingproductie kunnen verbeteren. Deze organisatie zet zich in voor het behoud van het milieu en creëert tegelijkertijd economische kansen voor de lokale imkers in Malawi. Tijdens de training leerden de imkers hoe ze hun honing zo kunnen produceren dat deze gebotteld, van een merk voorzien en commercieel verkocht kan worden.

Op dit moment is de gemiddelde opbrengst per bijenkorf zo’n 5 kilo honing. Goed beheerde bijenkorven kunnen tot wel 45 kg per bijenkorf per seizoen produceren. “We hopen dat dit mogelijk is bij de oogst in december”, zegt Phillip Namagonya, projectmedewerker bij IFAW. “Dit zou een enorme verandering kunnen betekenen voor het inkomen van lokale imkers.”

Gezonde bossen zorgen voor welvarende gemeenschappen

In Malawi hangen armoede en het verdwijnen van bossen nauw met elkaar samen. Mensen hebben inkomsten nodig en gaan daarom bijvoorbeeld in de productie van houtskool. Daardoor komen bossen steeds meer onder druk te staan. Bijenteelt biedt een alternatief: geld verdienen aan gezonde bossen zonder de bomen te kappen die de basis vormen.

Honing en bijenwas behoren tot de belangrijkste bosproducten van Malawi dat géén hout is. De Malawi Beekeepers Association telt zo’n 5.000 actieve imkers. De jaarlijkse honingproductie in Malawi wordt geschat op 5.000 tot 8.000 ton.

Moderne bijenkasten en verbeterde imkertechnieken kunnen de opbrengst en het inkomen van gezinnen verhogen. Die economische waarde kan gemeenschappen een extra reden geven om bossen te beschermen. Zo hoeven ze geen bomen meer te kappen voor illegale houtskoolproductie.

Gezonde bossen zorgen ook voor de bloeiende planten en bomen die bijen nodig hebben. Door de bijenteelt uit te breiden en de voedselbronnen voor bijen te beschermen, kan Malawi inkomens versterken. Tegelijkertijd vermindert dit de druk op de bossen.

Kasungu National Park, met een oppervlakte van ongeveer 2.316 km², kent een lange geschiedenis van menselijke interactie met het landschap. Officiële beschermingsmaatregelen van het gebied begonnen in 1930, toen het werd bestempeld als wildreservaat. In 1970 werd Kasungu uitgeroepen tot nationaal park.

Tegenwoordig blijven de gemeenschappen rondom het park voor hun levensonderhoud afhankelijk van natuurlijke hulpbronnen. De groeiende bevolking zorgt voor steeds meer druk op de bossen, wilde diersoorten en andere hulpbronnen. Daarom worden duurzame mogelijkheden voor levensonderhoud steeds belangrijker.

Bijenteelt biedt nieuwe mogelijkheden voor levensonderhoud

“Bijenhouden verandert levens rond Kasungu National Park”, zegt Bruce Sosola, IFAW-landendirecteur voor Malawi. “Het biedt gezinnen een betrouwbare bron van inkomsten. Het helpt ouders te investeren in het onderwijs van hun kinderen. Het creëert kansen die niet ten koste gaan van de natuur."

"Als gemeenschappen hun brood kunnen verdienen met gezonde bossen, worden ze juist de grootste voorvechters van het beschermen van wilde dieren. Daarbij helpen ze deze landschappen te behouden voor toekomstige generaties."

"Wij geloven dat bijenteelt, mits goed uitgevoerd, het levensonderhoud van mensen kan veranderen. Honing is een commercieel aantrekkelijke onderneming voor natuurbehoud met stabiele prijzen. Het is een praktisch voorbeeld van hoe natuurbehoud en gemeenschapsontwikkeling samen kunnen slagen"

De potentiële voordelen reiken veel verder dan alleen de honingproductie. Bijen spelen een cruciale ecologische rol door bestuiving. Daardoor ondersteunen ze de landbouwproductie, de plantendiversiteit en gezonde ecosystemen. Honing en andere bijenproducten dragen ook bij aan het voeden van gezinnen, traditionele geneeskunde, en het genereren van inkomsten.

Het opleidingsteam voor bijenteelt, onder leiding van Chancy Mhango van Honey Products, trok van zuid naar noord langs het olifantenbestendige hek van Kasungu. De laatste training van de week vond plaats in Chisinga, een bruisende gemeenschap op de grens tussen Malawi en Zambia.

"Veel deelnemers toonden de wil om te leren en zetten zich in om op een moderne manier aan de slag te gaan met bijenteelt. De kennis en het praktische inzicht van de deelnemers in moderne bijenteeltpraktijken zijn verbeterd”, zei Mhango. “Dit vergroot de kansen op beter bijenkorfbeheer en de productie van hoogwaardige honing in de komende seizoenen.”

Elke dag bracht een kleine colonne van terreinwagens alle benodigdheden voor de training mee. De wagens zaten vol met bijenteeltmateriaal: honingpersen, bijenkorven, rookapparaten, beschermende bijenpakken, laarzen en handschoenen. Deelnemers van alle leeftijden droegen hun stoelen, schriften en pennen mee naar binnen- en buitenlokalen.

"De natuurlijke hulpbronnen waar we tientallen jaren geleden nog op vertrouwden, kunnen ons niet meer allemaal onderhouden," legt Mhango uit tijdens een trainingssessie bij de Katope Coöperatie.

"We moeten onze grote afhankelijkheid van schadelijke activiteiten verminderen, zoals de illegale productie van houtskool. Dat levert op korte termijn inkomsten op, maar vernietigt het bos en het milieu. Bijenteelt is een manier om de natuur te beschermen en zorgt voor inkomsten op de lange termijn."

Onderzoek laat zien dat houtskool en brandhout als brandstoffen de energievoorziening van Malawi domineren. Als deze worden geëxporteerd, liggen de jaarlijkse inkomsten voor het land ergens tussen die van thee en suiker in. Het product heeft een enorme binnenlandse markt. De productie ervan wordt echter vaak als niet-bestaand of illegaal beschouwd.

Bijen beschermen mensen én olifanten

Dit onderstreept de noodzaak voor duurzame inkomstenbronnen zoals bijenteelt voor gemeenschappen in de buurt van beschermde gebieden. Een verrassend extra voordeel is de rol die bijen kunnen spelen als zoemend, luidruchtig afschrikmiddel voor olifanten die hun ogen hebben laten vallen op gewassen. Vaak vernielen ze eigendommen om bij de oogst te komen.

“Bijen worden al heel lang ingezet als effectief middel om conflicten tussen mensen en olifanten te verminderen”, zegt Namagonya. “Olifanten houden simpelweg niet van het geluid dat ze maken. Bijen houden er op hun beurt niet van om gestoord te worden en vallen olifanten dan aan. Gemeenschappen gebruiken al tientallen jaren ‘bijenkorfhekken’ om zichzelf en hun bezittingen tegen olifanten te beschermen.”

Samen met het 133 kilometer lange, olifantbestendige hek dat IFAW langs de oostgrens van Kasungu met Malawi heeft aangelegd, kan bijenteelt gemeenschappen helpen om veiliger samen te leven met wilde dieren.

Chricy Banda is moeder van zeven kinderen: vier jongens en drie meisjes. Ze is al jaren imker. Door nieuwe methoden toe te passen, zoals klimaatslimme landbouw, is haar kijk op de toekomst veranderd. Haar ervaring laat zien welke uitdagingen en kansen er zijn voor de gemeenschappen rond Kasungu National Park. 

"Sinds ik deze nieuwe aanpak heb geleerd, kan ik mijn kinderen naar de middelbare school sturen. Ik houd thuis ook kippen, duiven en hazen," zegt ze. "Ik zet me nu in voor duurzame bijenteelt, klimaatslimme landbouwpraktijken en gemeenschappelijke omheiningen. Op de lange termijn is het veel lonender en milieuvriendelijker als wilde dieren en mensen vreedzaam naast elkaar kunnen leven."

Voor vrouwen als Banda telt de beloning niet alleen in kilo’s honing of verdiend geld. Het gaat ook om de kans om het gezin te onderhouden, te investeren in het onderwijs van de kinderen en minder afhankelijk te zijn van praktijken die schadelijk zijn voor het milieu.

Soms begint de weg naar natuurbehoud met iets kleins – maar heel krachtigs – als een bij.