Natuurbescherming door de ogen van een vrouw

De stille stem 

Het wordt als vanzelfsprekend beschouwd om vrouwen uit te nodigen voor bijeenkomsten over natuurbescherming, maar daar blijft hun rol meestal bij. Hun aanwezigheid voldoet aan de eis van een financier om vrouwen te betrekken. Maar bij een bijeenkomst zitten is niet hetzelfde als daadwerkelijk deelnemen. Een vrouw kan worden uitgenodigd om te spreken, maar de mannen bepalen hoeveel vrijheid ze daarvoor krijgt.

Loita Maasai-vrouwen zijn altijd betrokken geweest bij natuurbescherming. Ze geven er elke dag invulling aan: bij waterbronnen, op akkers, langs voetpaden en tijdens het verzamelen van brandhout. Ze dragen de gevolgen van mislukte oogsten, steunen familieleden die het landschap beschermen en beïnvloeden hoe er binnen het gezin over natuurbescherming wordt gedacht.

Natuurbescherming vindt niet plaats in een leeg landschap waar alleen wilde dieren leven. Het krijgt vorm in een leefomgeving die wordt gedeeld door vrouwen en mannen, jongeren en ouderen, vee en wilde dieren. Zij zijn allemaal met elkaar verbonden door eeuwenoude relaties en kennissystemen. Ieder heeft een eigen verhaal. Vrouwen worden niet van buitenaf bij natuurbescherming betrokken. Natuurbescherming krijgt vorm op een plek waar vrouwen altijd al een rol hebben gespeeld.

Fotografie brengt kennis over natuurbescherming in beeld 

Loita Maasai-vrouwen beschikken van oudsher over een schat aan kennis over natuurbescherming, maar die kennis is zelden formeel erkend of vastgelegd. Van 2019 tot 2021 bood een fotografieproject van IFAW en Lensational vrouwen een nieuwe manier om hun kennis vast te leggen. Met een camera in de hand konden ze laten zien hoe natuurbescherming al deel uitmaakte van hun dagelijks leven en zelf bepalen wat ze in beeld wilden brengen.

Hun foto’s toonden ontmoetingen met wilde dieren: een buffel bij een drinkplaats, dieren die zich schuilhielden in het struikgewas terwijl vrouwen brandhout verzamelden, en olifanten die ze onderweg naar de wekelijkse markt tegenkwamen. Een vrouw vertelde dat ze een buffel bij een drinkplaats rustig de tijd geeft totdat het dier klaar is. Wanneer vrouwen het bos ingaan om brandhout te verzamelen, roepen ze de ngwesi aan, de wilde dieren in het struikgewas. Ze vragen hen om in vrede brandhout te mogen verzamelen en vervolgens weer te vertrekken. Vrouwen en wilde dieren delen deze plekken doorgaans zonder incidenten. Het komt zelden voor dat een vrouw gewond raakt door een wild dier tijdens het verzamelen van brandhout of het halen van water.

De foto’s maakten zichtbaar hoe vrouwen gevaar inschatten, hun weg vinden in gedeelde leefgebieden en het samenleven met wilde dieren in de praktijk brengen. Ze lieten ook zien waarom gangbare monitoringmethoden de verhalen van vrouwen niet altijd opvangen of goed weergeven. Een inheemse vrouw praat misschien het meest vrijuit terwijl ze loopt, werkt of tussen andere vrouwen zit. Als we alleen tijdens workshops luisteren, registreren we misschien wel haar aanwezigheid, maar ontdekken we niet wat ze weet.

Als vrouwen de koers bepalen 

Zodra we echt luisteren, worden de prioriteiten van Loita Maasai-vrouwen concreet en duidelijk. Ze willen duurzame manieren om een inkomen te verdienen, onderwijs voor hun kinderen, bescherming tegen conflicten tussen mensen en wilde dieren voor zichzelf en anderen, en erkenning van hun kennis.

Natuurbescherming staat niet los van het leven van een Maasai-vrouw. Ze respecteert wilde dieren en begrijpt hoe belangrijk het is om het bos te beschermen, maar ze moet ook haar gezin voeden, schoolgeld betalen en schooluniformen voor haar kinderen kopen. Ze ondervindt de gevolgen van dieren die gewassen plunderen, waaronder bavianen, en van andere conflicten tussen mensen en wilde dieren. We kunnen niet verwachten dat ze natuurbescherming blijft steunen als we de risico’s voor haar gemeenschap negeren.

De afgelopen acht jaar heeft de Ilkimpa Community Conservation Association (ICCA-Loita), met steun van IFAW, ongeveer 700 vrouwen samengebracht en geholpen zich te organiseren in acht officieel geregistreerde zelfhulpgroepen en één coöperatie. De vrouwen maken kralensieraden, mesten jonge ossen vet en houden schapen en geiten.

Met een eigen inkomen kan een vrouw eten, schoolgeld en schooluniformen betalen. Het geeft haar ook meer zelfvertrouwen en ruimte om mee te beslissen. Wanneer meer vrouwen deelnemen, krijgen stemmen die eerder nauwelijks werden gehoord meer gewicht.

Wanneer ICCA-Loita spreekt over het versterken van de positie van vrouwen, bedoelen we niet dat we vrouwen die dit niet hebben kracht of kennis geven. Hun kracht is er al. Wat ontbrak, zijn de omstandigheden waarin die kracht zichtbaar kan worden en invloed kan krijgen: economische kansen, mogelijkheden om zich te organiseren, erkenning en ruimte om zich uit te spreken.

Vrouwen hebben ook een deel van de verborgen lasten van het samenleven met wilde dieren gedragen. Voordat ICCA-Loita werd opgericht, maakten echtgenotes, moeders en zussen zich zorgen over mannen en zonen die betrokken waren bij stroperij. Ze vreesden dat zij gearresteerd of gevangengezet zouden worden, gewond zouden raken of zouden omkomen. Vrouwen zijn dankbaar dat dit hoofdstuk grotendeels is afgesloten en dat verschillende dierbaren de stroperij hebben verlaten voor werk in de natuurbescherming, onder meer als ranger.

De komst van vrouwelijke rangers uit de lokale gemeenschap voegt een nieuwe dimensie toe aan deze verandering. Deze vrouwen laten zien wat mogelijk wordt wanneer een gemeenschap in haar meisjes investeert en hen gelijke kansen biedt. Hun werk verandert niet alleen wie zich inzet voor natuurbescherming, maar ook hoe de gemeenschap kijkt naar de capaciteiten en mogelijkheden van haar dochters.

Steun bij het opbouwen van een inkomen moet uiteindelijk leiden tot economische zelfstandigheid, in plaats van tot blijvende afhankelijkheid van natuurbeschermingsprojecten. Met steun voor de productie van kralensieraden heeft IFAW een belangrijke basis gelegd voor een sterkere positie van vrouwen. Onze wens is nu dat zij hun producten rechtstreeks aan klanten kunnen verkopen en meer verschillende, duurzame inkomstenbronnen ontwikkelen die rekening houden met de natuur.

Wat we leren van de ervaringen in Loita 

Duurzame inkomstenbronnen, onderwijs, bescherming tegen conflicten tussen mensen en wilde dieren en erkenning van de kennis van vrouwen mogen niet worden gezien als bijkomstige sociale voordelen. Vrouwen moeten meebepalen welke problemen worden aangepakt, hoe dat gebeurt, hoe middelen worden verdeeld en wat als succes geldt.

Natuurbeschermingsorganisaties moeten ook begrijpen onder welke omstandigheden vrouwen deelnemen. Loita Maasai-vrouwen leven in een samenleving waarin hun verantwoordelijkheden, rechten en invloed op beslissingen verweven zijn met traditionele bestuursstructuren, familiebanden en de toegang tot land. Erkenning van deze bestuursstructuren en de landrechten van inheemse gemeenschappen is essentieel, omdat deze structuren en relaties hebben bijgedragen aan het behoud van het Loita-landschap en zijn biodiversiteit. Tegelijkertijd moeten we eerlijk onderzoeken wie het woord voert, wie over het land beslist, wie profiteert van natuurbescherming en wiens zorgen ongehoord blijven.

Respect voor cultuur mag niet betekenen dat we die cultuur gebruiken om de uitsluiting van vrouwen te rechtvaardigen. Andersom mag het bevorderen van vrouwenrechten niet vereisen dat we de cultuur en gemeenschap waarin vrouwen leven terzijde schuiven. De uitdaging is om eerlijk met deze werkelijkheid om te gaan: de sterke kanten ervan te erkennen en tegelijkertijd de deelname en invloed van vrouwen te vergroten.

Naast mogelijkheden om mee te doen, moeten er ook toegankelijke procedures zijn om klachten in te dienen en verantwoordelijken ter verantwoording te roepen. Vrouwen hebben veilige, cultureel passende manieren nodig om beslissingen ter discussie te stellen, schade te melden, zorgen te uiten en herstel te vragen, zonder angst voor represailles. Deze procedures moeten in begrijpelijke taal worden uitgelegd en ook buiten formele bijeenkomsten toegankelijk zijn.

Zijn we bereid om te luisteren? 

To see conservation through the eyes of a woman is not simply to give her a camera, invite her to a workshop, or add her name to an attendance register. It is to recognise that she is already part of conservation.  

The question is no longer whether the Loita Maasai woman has a conservation story. She does. The question is whether conservation institutions are ready to hear it—and whether they are prepared to change because of what she says. 

We should stop asking how communities can be fitted into conservation programmes and begin asking how conservation programmes can respect and strengthen the communities that have helped sustain biodiversity for generations.