Energiecrisis in Afrika bedreigt de wilde dieren en bossen

Verreikende gevolgen

Door heel Afrika komen verhalen zoals dat van Atieno steeds vaker voor, nu het conflict in Iran de wereldwijde olietoevoer verstoort en de brandstofprijzen opdrijft. Dit heeft grote gevolgen voor economieën ver van het oorlogsgebied. De gevolgen zijn niet alleen steeds meer voelbaar in de keuken, maar ook in de bossen en de leefgebieden van wilde dieren. Het kwetsbare evenwicht tussen mensen en de natuur staat onder druk.

De crisis heeft de scheepvaart door de Straat van Hormuz, een cruciale corridor voor de wereldwijde energievoorziening, onder druk gezet. Dat heeft geleid tot stijgende brandstofkosten en angst voor tekorten, vooral in regio’s die sterk afhankelijk zijn van import. In een groot deel van Afrika zijn die spanningen nu voelbaar in keukens, bossen en leefgebieden van wilde dieren.

Terug naar houtskool

In de meeste landen nam het gebruik van gas langzaam toe. Nu de prijzen voor fornuisgas en brandstof echter stijgen en de aanvoer onzeker wordt, vallen veel huishoudens terug op houtskool en brandhout. Deze brandstoffen zijn in eerste instantie goedkoper en makkelijker verkrijgbaar, ook al brengen ze verborgen milieukosten met zich mee.

“Mensen vallen terug op wat ze kennen,” zegt Amos Wemanya, senior analist op het gebied van hernieuwbare energie bij Power Shift Africa. “Als het inkomen onder druk staat, zijn schonere opties de eerste die moeten wijken.

Op individueel niveau lijkt die verschuiving misschien klein, maar in zowel steden als op het platteland kan het totale effect aanzienlijk zijn.

“Bij een energiecrisis is het eerste risico voor het milieu dat huishoudens van brandstof wisselen”, zegt Paula Kahumbu, natuurbeschermster en CEO van WildlifeDirect. “Als kerosine en fornuisgas schaars of duur worden, schakelen veel huishoudens snel over op houtskool of brandhout. Dat is makkelijk te krijgen in omgevingen waar weinig geld is, ook al kost het veel voor het milieu.

Houtskool blijft een van de meest gebruikte brandstoffen om mee te koken in het Afrika ten zuiden van de Sahara. De productie ervan is een grote aanjager van ontbossing. Vaak wordt het hout dan langzaam verbrand in aarden ovens. Naarmate de vraag naar houtskool stijgt, neemt ook de druk toe op de al kwetsbare ecosystemen en de wildcorridors die afhankelijk zijn van intacte bossen.

“De afgelopen weken hebben we een toenemende vraag gezien van onze klanten in de armere wijken van Nairobi,” zegt Moses Wambua, een handelaar die zakken houtskool uit vrachtwagens laadt langs de Southern Bypass in Nairobi. Deze ladingen komen via de snelweg vanuit Mombasa. “Deze komen uit het Samburu-gebied. Mijn klanten vinden ze fijn omdat ze minder rook produceren,” zegt hij.

Samburu ligt in de Tsavo-wildcorridor, een cruciaal gebied voor rondtrekkende wilde dieren, voor natuurherstel en voor herbebossing in Kenia. Het gebied laat zien waarom aaneengesloten leefgebieden essentieel zijn voor zowel mensen als dieren.

Gevolgen voor de natuur en wilde dieren

“Het heeft een domino-effect”, voegt hij eraan toe. “Energieproblemen hebben niet alleen invloed op het vervoer; ze veranderen ook het levensonderhoud, het landgebruik en uiteindelijk de biodiversiteit.”

Bescherming van wilde dieren komt in het gevaar

Binnen de Room to Roam-aanpak van IFAW zijn deze verbanden duidelijk: wanneer bossen krimpen, worden de corridors voor wilde dieren smaller en wordt de ruimte die dieren nodig hebben om zich veilig door het landschap te verplaatsen kleiner. Dit leidt tot meer conflicten en ecologische druk.

“Brandstof is de onzichtbare motor achter de bescherming van wilde dieren. Van patrouilles en snelle interventies tot luchtsurveillance en veterinaire zorg – alles hangt af van een betrouwbare en betaalbare aanvoer”, aldus Phillip Kuvawoga, senior directeur natuurbehoud bij IFAW.

Kuvawoga merkte op dat de inspanningen voor natuurbehoud in heel Afrika al structureel ondergefinancierd zijn, waarbij organisaties als Zimbabwe Parks and Wildlife Management Authority, Kenya Wildlife Service en IFAW hun beperkte middelen moeten spreiden over uitgestrekte, afgelegen gebieden.

Effect op de hele economie

In Zambia begon de energiecrisis rond aardolie in maart, toen het land een week lang te kampen had met een tekort aan diesel. Op 31 maart kondigde de regering forse stijgingen van de brandstofprijzen aan: benzine ging met 20,5% omhoog en luchtvaartbrandstof met 41%.

De stijgingen zullen naar verwachting een domino-effect teweegbrengen in de hele economie, waardoor de kosten van goederen en diensten omhoogschieten en daarmee ook de kosten van natuurbeschermingsactiviteiten zoals patrouilles en het ingrijpen bij conflicten tussen mensen en wilde dieren.

“Als de prijzen sterk stijgen of de bevoorrading onvoorspelbaar wordt, merk je dat meteen in de praktijk,” zei hij. “Stijgende brandstofkosten maken die druk nog erger, ze knagen aan de nu al krappe budgetten en leggen nog meer druk op de rangers, die steeds meer moeten doen met minder.”

De domino-effecten zullen naar verwachting ook de Afrikaanse toerismesector raken, een belangrijke bron van inkomsten voor natuurbehoud. Hogere brandstofprijzen maken reizen duurder, terwijl verstoringen van vliegroutes via knooppunten in het Midden-Oosten de toegang tot sommige bestemmingen bemoeilijken.

Voor veel Afrikaanse landen die afhankelijk zijn van wildlife-toerisme om beschermde gebieden te financieren, kan zelfs een kleine daling van het aantal bezoekers enorme gevolgen hebben. Inkomsten uit toerisme ondersteunen alles, van parkbeheer tot patrouilles tegen stroperij en lokale natuurbeschermingsinitiatieven. Een afname van het toerisme zou deze programma’s kwetsbaarder maken, juist nu de druk op het milieu toeneemt.

Gevolgen voor de toekomst

Deskundigen waarschuwen dat de huidige situatie lijkt op eerdere wereldwijde oliecrisissen. Toen zorgden stijgende brandstofkosten ervoor dat huishoudens weer biomassa gingen gebruiken, met alle gevolgen van dien voor het milieu op de lange termijn. Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN (FAO) gaat er elk jaar bijna vier miljoen hectare Afrikaans bos verloren, waarbij Zambia, de Democratische Republiek Congo en Nigeria koplopers zijn wat betreft ontbossing.

“In eerdere crisissen hebben we dit patroon zich zien herhalen”, zegt Wandetto Mwangi, een milieuactivist uit Nairobi. “Eerst komt de economische klap, en jaren later volgt de impact op het milieu.” De zorg is dat als de hoge prijzen aanhouden, deze verschuiving een blijvend effect zal hebben.

Voor huishoudens zoals dat van Atieno blijven de keuzes echter dringend en praktisch. Terwijl het houtskoolvuur knettert, wakkert ze de vlammen aan en kijkt ze toe hoe het water in de pan begint te koken, terwijl de rook van de houtskool opstijgt in de ochtendlucht. “We hebben niet veel keuze”, zegt Atieno. “Je gebruikt wat je je kunt veroorloven.”