Borneose orang-oetan
Wat is een Borneose orang-oetan?
De Borneose orang-oetan is een van de drie orang-oetansoorten op aarde. Hij komt voor op het eiland Borneo in Zuidoost-Azië. Net als andere orang-oetans staan Borneose orang-oetans bekend om hun ruige rode of oranje vacht. Deze vacht bedekt bijna hun hele lichaam. Hun gezicht, oren, handpalmen en voetzolen zijn echter kaal. Je herkent ze ook aan hun lange armen, die meestal anderhalf keer zo lang zijn als hun benen.
Orang-oetans hebben veel overeenkomsten met mensen, net als andere soorten mensapen. Ze delen ongeveer 97% van hun DNA met ons. Net als mensen hebben orang-oetans 32 tanden, en brede gezichten met minder uitgesproken wenkbrauwen dan andere primaten. Volwassen mannetjes hebben opvallende snorren en baarden. Alle orang-oetans ontwikkelen borsten zodra ze volwassen zijn.
Borneose orang-oetans zijn geen kleine dieren. Ze zijn zelfs de grootste in bomen levende zoogdieren op aarde. Als ze rechtop staan, zijn volgroeide mannetjes ongeveer 97 centimeter lang. Ze wegen 60 tot 90 kilogram. Volgroeide vrouwtjes zijn kleiner, ongeveer 78 centimeter lang. Zij wegen slechts 40 tot 50 kilogram.
De Borneose orang-oetan is een fruiteter; ongeveer 60% van zijn dieet bestaat uit fruit. Wilde vijgen en durians zijn hun favorieten. Ze eten ook insecten, bladeren, plantenscheuten en ander materiaal van planten. Net als andere mensapen kunnen orang-oetans ook stenen en aarde eten, om voedingsstoffen binnen te krijgen die in hun voedsel ontbreken.
Het leven van een Borneose orang-oetan
Borneose orang-oetans leven alleen op het eiland Borneo; vooral in het regenwoud, tussen de boomtoppen. De apen zijn grotendeels solitaire dieren. Ze vormen geen sociale groepen, maar brengen hun dagen alleen door. Ze zwerven door de boomtoppen en pauzeren af en toe om te slapen of te eten. Ze zijn niet territoriaal of asociaal, maar juist heel vriendelijk tegen andere orang-oetans die ze in het wild tegenkomen.
Vrouwelijke orang-oetans worden op een leeftijd van 11 tot 15 jaar geslachtsrijp. Dan paart ze met een volwassen mannetje dat deel uitmaakt van haar territorium of daar in de buurt leeft. Na een draagtijd van acht maanden baart ze één jong, die ze vervolgens 6 tot 7 jaar zoogt. De moeder is verantwoordelijk voor het opvoeden van het jong en leert hem hoe hij in het wild moet leven. Orang-oetans zijn de zoogdieren die het langzaamst voortplanten. Er zit een periode van ongeveer acht jaar tussen het krijgen van verschillende nakomelingen.
Borneose orang-oetans spelen een belangrijke rol in hun ecosysteem. Omdat hun dieet grotendeels uit verschillende soorten fruit bestaat, helpen ze de zaden van deze planten te verspreiden via hun uitwerpselen. Dit bevordert de diversiteit van planten in de gebieden waar ze leven.
Wat is de wetenschappelijke naam van de Borneose orang-oetan?
De wetenschappelijke naam voor de Borneose orang-oetan is Pongo pygmaeus. Pongo is een 17e-eeuwse term voor een grote Afrikaanse aap, afgeleid van het Congolees. De naam pygmaeus komt van het Griekse woord pygmy, wat 'dwerg' betekent.
Verspreid over het eiland leven drie ondersoorten van de Borneose orang-oetan. Elk heeft een eigen wetenschappelijke naam:
- De Noordwest-Borneose orang-oetan heet officieel Pongo pygmaeus pygmaeus
- De Centraal-Borneose orang-oetan heet officieel Pongo pygmaeus wurmbii
- De Noordoost-Borneose orang-oetan heet officieel Pongo pygmaeus morio
Zijn Borneose orang-oetans bedreigd?
Sinds 2016 worden Borneose orang-oetans geclassificeerd als ernstig bedreigd, en de populatie is aan het afnemen. Dit voorspelt niet veel goeds voor het voortbestaan van de soort.
Tussen 1950 en 2010 nam de populatie met meer dan 60% af. Tussen 2010 en 2025 wordt een daling van 22% verwacht. Dat betekent een verlies van meer dan 82% van de hele soort in slechts 75 jaar.
Waar leven Borneose orang-oetans?
Zoals de naam al doet vermoeden, leven Borneose orang-oetans uitsluitend op het grote eiland Borneo. Dit eiland ligt in Zuidoost-Azië en maakt deel uit van Indonesië, Maleisië en Brunei. Ze leven in de tropische en subtropische regenwouden van het eiland. Ze brengen ongeveer 90% van hun tijd door in de bladrijke boomkruinen.
Borneose orang-oetans komen ook voor in bosgebieden en moerassen. Ze verblijven het liefst in de laaglanden. Sommige geïsoleerde populaties leven in hooggelegen gebieden, zoals Kinabalu National Park op 1.500 meter boven zeeniveau.
Er leven drie ondersoorten van de Borneose orang-oetan op het eiland, verspreid over drie verschillende leefgebieden.
- De Noordwest-Borneose orang-oetan komt voor in de Maleisische staat Sarawak en de Indonesische provincie West-Kalimantan.
- Noordoost-Borneose orang-oetans vind je in Sabah, Maleisië, en in de twee Indonesische provincies Noord- en Oost-Kalimantan.
- De Centraal-Borneose orang-oetan komt alleen voor in de Indonesische provincies West- en Centraal-Kalimantan.
Veelgestelde vragen
Borneose orang-oetans behoren tot de slimste dieren op aarde. Ook is het een van de soorten die het meest op mensen lijkt. Er zijn dan ook heel veel interessante weetjes over deze dieren te vertellen.
Wat eten Borneose orang-oetans?
Het grootste deel van hun dieet, zo’n 60%, bestaat uit fruit. De rest halen ze uit verschillende andere bronnen, vooral planten. Ze eten bladeren, scheuten, boomschors, honing, insecten en vogeleieren.
Soms eten ze ook aarde en steentjes om essentiële voedingsstoffen binnen te krijgen die niet in hun normale dieet zitten.
Waar komen Borneose orang-oetans voor?
Borneose orang-oetans komen alleen voor op het eiland Borneo. Ze leven vooral in laaglandbossen en geven de voorkeur aan tropische en subtropische regenwouden.
Welke soorten Borneose orang-oetans zijn er?
Er zijn drie ondersoorten van de Borneose orang-oetans. Elke ondersoort leeft in een ander deel van Borneo:
- De Noordwest-Borneose orang-oetan leeft in de Maleisische staat Sarawak en de Indonesische provincie West-Kalimantan.
- De noordoost-Borneose orang-oetan kom je tegen in Sabah, Maleisië, en in de twee Indonesische provincies Noord- en Oost-Kalimantan.
- De Centraal-Borneose orang-oetan komt voor in de Indonesische provincies West- en Centraal-Kalimantan.
Leven Borneose orang-oetans in groepen?
Borneose orang-oetans zijn grotendeels solitaire dieren en vormen meestal geen groepen. Ze zijn echter niet agressief of territoriaal tegenover elkaar. Van vrouwtjes die in hetzelfde gebied leven, is bekend dat ze soms samen op zoek gaan naar voedsel.
Hoe hebben Borneose orang-oetans zich aangepast?
Deze dieren leven vooral in bomen. Ze brengen 90% van hun tijd in de takken door. Hun armen zijn 1,5 keer zo lang als hun benen, waardoor ze makkelijk van tak naar tak kunnen slingeren. Hun haakvormige handen en voeten met lange vingers en tenen helpen ze om zich stevig vast te klampen. Ze hebben hele korte duimen, zodat die niet in de weg zitten als ze slingeren.
Borneose orang-oetans hebben ook grote, dikke kaken ontwikkeld. Daarmee kraken ze de schil van noten en vruchten die ze eten.
Welke kleur heeft een Borneose orang-oetan?
Borneose orang-oetans zijn roodbruin. Mannetjes zijn ongeveer één meter hoog. Vrouwtjes hebben ongeveer 80% van de grootte van mannetjes. Borneose orang-oetans hebben geen staart. Ze hebben wel lange armen waarmee ze door het bladerdak van het regenwoud kunnen slingeren.
Zijn Borneose orang-oetans vriendelijk?
Ja, Borneose orang-oetans zijn over het algemeen niet agressief. Ze gaan vaak vreedzaam met elkaar om, ook al leven ze solitair. Conflicten ontstaan alleen als mannetjes vechten om een territorium of om een partner te vinden.
Ook al zijn deze dieren over het algemeen vriendelijk tegen elkaar, je moet ze nooit benaderen – het blijven namelijk wilde dieren.
Waarom is de Borneose orang-oetan belangrijk?
Deze soort speelt een belangrijke rol in zijn ecosysteem. Hij helpt de diversiteit van planten in stand te houden in de gebieden waar hij leeft. Zijn dieet bestaat uit allerlei soorten fruit, waarvan hij de zaden via zijn uitwerpselen verspreidt.
Wat zou er gebeuren als de Borneose orang-oetan zou uitsterven?
Het uitsterven van deze soort zou een domino-effect hebben op de andere planten en dieren die op Borneo leven. Zonder de orang-oetans die zaden verspreiden en planten helpen groeien, zouden deze planten uitsterven. Vervolgens zouden de dieren die voor hun voedsel van die planten afhankelijk zijn, ook snel uitsterven. Het hele ecosysteem zou moeite hebben om te overleven.
Wat wordt er gedaan om de Borneose orang-oetan te beschermen?
IFAW en andere natuurbeschermers werken hard om de achteruitgang van de orang-oetanpopulaties tegen te gaan. We bestrijden de illegale online handel in wilde dieren, en redden en rehabiliteren orang-oetans die zijn gevangen voor de illegale huisdierenmarkt.
Hoeveel Borneose orang-oetans zijn er nog over?
Het is lastig om deze soort bij te houden en het exacte aantal te weten. Volgens schattingen bedraagt de huidige populatie van Borneose orang-oetans zo’n 100.000. Dat klinkt misschien als veel, maar hun aantal neemt in een razendsnel en alarmerend tempo af.
Wat is het verschil tussen Sumatraanse en Borneose orang-oetans?
Deze twee mensaapsoorten zijn ongeveer 400.000 jaar geleden van elkaar gescheiden. Vroeger werden ze beschouwd als ondersoorten van dezelfde soort. In 1996 werden ze ingedeeld als twee verschillende soorten mensapen.
Er zijn verschillende onderscheidende kenmerken waardoor je ze makkelijk uit elkaar kunt houden. Ten eerste leven de Borneose orang-oetans op het eiland Borneo, terwijl de Sumatraanse orang-oetans op het eiland Sumatra voorkomen. Borneose orang-oetans hebben daarnaast een donkerder rode vacht en rondere gezichten dan hun Sumatraanse neven.
Bedreigingen
Borneose orang-oetans worden geconfronteerd met verschillende bedreigingen. Deze bedreigingen hebben allemaal bijgedragen aan de sterke afname van hun populatie in de afgelopen eeuw. De grootste bedreigingen komen vooral door menselijke activiteiten op het eiland, en door de dreigende klimaatverandering.
Verlies van leefgebied
Op het eiland Borneo neemt ontbossing in een razend tempo toe. De bossen worden met name gekapt voor landbouw, houtwinning en palmolieplantages. Tussen 2000 en 2010 ging er op Borneo jaarlijks gemiddeld zo’n 3.234 vierkante kilometer bos verloren. Als de ontbossing zo doorgaat, kan Borneo tegen 2050 129.000 km² bos hebben verloren.
Hoewel sommige beschermde gebieden op het eiland niet mogen worden bebouwd, leeft bijna 80% van de Borneose orang-oetans buiten deze gebieden. De dieren lopen dus constant het risico hun thuis kwijt te raken. Ongeveer 30% van het leefgebied van de Borneose orang-oetans ligt in commerciële bosreservaten, waar hout wordt gekapt. Ongeveer 45% leeft in bosgebieden die op het punt staan om te worden gebruikt voor landbouw. Tegen 2025 zal 61,5% van het leefgebied van de orang-oetans op Borneo zijn vernietigd.
Bosbranden
Naast de dreiging van menselijke ontwikkeling vormen bosbranden ook een enorm probleem voor de wilde dieren op Borneo.
In 1983 en 1998 verwoestten twee enorme branden 90% van Kutai National Park. De orang-oetangpopulatie in dit gebied nam af van naar schatting 4.000 dieren in de jaren ’70 tot slechts 600. In 1997 en 1998 woedde er een verwoestende brand in het veenbos, waardoor zo’n 8.000 orang-oetans omkwamen. Een andere brand in 2015 verwoestte meer dan 20.000 vierkante kilometer bos, wat nog eens honderden slachtoffers eiste.
Versnippering van leefgebieden
De vernietiging van leefgebieden, veroorzaakt door menselijke ingrepen en natuurrampen, leidt tot versnippering. Er is steeds minder land beschikbaar voor orang-oetans. Daardoor verspreiden ze zich verder en raken van elkaar geïsoleerd. Dit maakt het voor orang-oetans moeilijker om partners te vinden en zich voort te planten. Deze geïsoleerde populaties zullen waarschijnlijk uitsterven. Men denkt dat orang-oetangpopulaties van minder dan 50 individuen op de lange termijn niet levensvatbaar zijn.
Stroperij
Een enorme bedreiging voor orang-oetans op Borneo is stroperij. Ondanks strenge wetten worden er elk jaar enkele duizenden bejaagd en gedood. Dit gebeurt voor hun vlees, om conflicten met mensen te voorkomen of om andere redenen. IUCN schat dat er jaarlijks op 2.383 tot 3.882 Borneose orang-oetans wordt gejaagd. Stroperij heeft de afgelopen 75 jaar bijgedragen aan 12% van hun populatieafname.
Dit enorme probleem wordt nog eens verergerd door de trage voortplantingscyclus van orang-oetans. Gemiddeld krijgen ze eens in de acht jaar een jong. Daardoor kan het aantal geboortes het sterftecijfer niet bijhouden.
Een van de beste manieren om stroperij te voorkomen, is via basisvoorlichting. In de Borneose provincie Kalimantan wist 27% van de mensen niet dat orang-oetans wettelijk zijn beschermd. Om de ernstig bedreigde Borneose orang-oetans te redden, moeten we de bevolking informeren en iedereen aanmoedigen om bij te dragen aan hun bescherming.
Klimaatverandering
Klimaatverandering heeft steeds meer invloed op dierenpopulaties over de hele wereld. De Borneose orang-oetans zijn daarop geen uitzondering. Sinds 2010 hebben ze 69% tot 81% van hun leefgebied verloren. In vergelijking met het verlies aan leefgebied door ontbossing zorgt klimaatverandering voor drie tot vijf keer zo’n grote achteruitgang.
Ons werk
IFAW steunt het Centre for Orangutan Protection (COP), dat zorgt voor orang-oetans. In 2020 kreeg COP de zorg op zich voor twee ernstig bedreigde orang-oetans, een moeder en dochter genaamd Uchokwati en Mungil.
Uchokwati was een slachtoffer van de handel in exotische huisdieren. Ze was waarschijnlijk als baby bij haar moeder weggehaald. Uiteindelijk kwam ze terecht in een pretpark waar ze werd tentoongesteld. Ze werd in 2011 gered en naar een opvangcentrum voor wilde dieren gebracht. Twee jaar later kreeg ze daar een jong.
Toen de twee dieren eenmaal onder de hoede van COP stonden, werden ze geschikt bevonden voor rehabilitatie en herintroductie in het wild. In april 2022 werden ze naar een eiland gebracht waar ze zich konden aanpassen aan hun natuurlijke omgeving. Daar klom Mungil voor het eerst in haar leven in een boom.
Eind oktober werden moeder en dochter vrijgelaten in een beschermd gebied van 20.000 hectare. Rangers houden hen daar nauwlettend in de gaten om te zorgen dat het goed met ze gaat.
In januari 2021 bood IFAW noodhulp aan COP na een aardbeving met een kracht van 6,2 in Indonesië. COP hielp bij het opzetten van een hulpcentrum voor dieren, waar voedsel en veterinaire zorg werden geboden.
In 2023 hebben IFAW's partners Jakarta Animal Aid Network (JAAN) en Wildlife Trust of India (WTI) een mannetjesorang-oetan van tien maanden oud gered uit de handen van online smokkelaars van wilde dieren. IFAW is een koploper in het onderzoeken en monitoren van de online handel in wilde dieren.
Hoe kun je helpen?
Borneose orang-oetans worden geconfronteerd met allerlei bedreigingen, zoals stroperij en klimaatverandering. Ook worden ze bedreigd door het verlies, de aantasting en de versnippering van hun leefgebied.
IFAW komt in actie tegen deze bedreigingen. Doneer nu om orang-oetans te beschermen en te voorkomen dat Borneose orang-oetans uitsterven.
