maa, 03/19/2012
Ervaren moeders als Alison weten hoe ze jonge kalfjes uit de brandende zon moete

Ervaren moeders als Alison weten hoe ze jonge kalfjes uit de brandende zon moeten houdenTijdens de verschrikkelijke droogte van 2009, voor de start van onze samenwerking met het IFAW voor onze sociale ontwrichtingsstudie, registreerde het Amboseli Elephant Research Project de dood van de helft van alle bekende martriarchen van de olifanten van Amboseli. Nog tragischer was het dat 85% van de ‘oude dames’ van 50 jaar en ouder stierf. Deze vrouwtjes werden al bijna vier decennia lang door het Amboseli Elephant Research Project gevolgd.

Het was een emotionele tijd voor het onderzoeksteam, én voor de olifantenfamilies die hun leiders hadden verloren die altijd het voortouw hadden genomen bij belangrijke familiebesluiten. Een aantal van deze leiders, zoals de beroemde Echo van de EB’s, leidden hun familie al zo lang Cynthia Moss en het onderzoeksteam ze kenden.

In totaal verloren 31 van onze 62 families hun matriarch, en veel van die families verloren bovendien meer dan één volwassen vrouwtje. De zwaarst getroffen familie, de BB’s, verloor zeven volwassen vrouwtjes, waardoor het leven voor de achterblijvers ingrijpend veranderde. Dat oude olifantenvrouwtjes uiteindelijk doodgaan is uiteraard een onontkoombaar gegeven in olifantenfamilies, maar een sterftecijfer zoals in 2009 was ongekend. Zelfs vrouwtjes die geen matriarch zijn, leiden nu hun dochters en jongere zussen, vooral in de perioden waarin families tijdelijk in kleinere groepjes uiteen vallen wanneer het voedsel schaars wordt.

Twee jaar later beginnen de overgebleven olifanten en het ecosysteem zich te herstellen, en noteren we een aantal interessante verschuivingen in hoe de olifanten met elkaar omgaan. Onze babyboom houdt ons flink bezig; zo zeer zelfs dat ik soms het gevoel heb dat ik het maar net kan bijbenen. De olifanten hebben de afgelopen periode van ongeveer twee maanden doorgebracht in heel grote groepen van wel twee- of driehonderd dieren. Dat is geweldig om naar te kijken, maar hierdoor blijft er wel minder tijd over die ik kan doorbrengen met de families die in het onderzoek gevolgd worden.

Enkele weken geleden kreeg ik de kans om wat tijd door te brengen met één van de families uit het IFAW-onderzoek, de AA’s, die hadden besloten dat ze even genoeg hadden van al die andere families om zich heen, en waren teruggekeerd naar hun gebruikelijke plek aan de rand van het Enkongu Narok moeras, aan de westkant van het Park. Tot nu toe hebben ze zes nieuwe kalfjes in de familie en ik wilde graag tijd met hen doorbrengen om te zien hoe deze nieuwe geboorten van invloed waren op de dynamiek tussen de drie overgebleven “grote” vrouwtjes in de familie; Alison, Agatha en Amelia.

Alisons meest recente kalf werd geboren op 25 januari, een stevig mannetje. Terwijl ik aantekeningen maakte in mijn familieboek (het kostbare notitieboekje waarin ik alle geboorten, sterfgevallen en interessante familiegebeurtenissen noteer), viel mijn oog op de geboortedatum van Alison. Olifanten die voor aanvang van het onderzoek in 1972 waren geboren, kregen de maand januari toegewezen als ‘officiële’ geboortemaand. Omdat Alison was geboren in 1962, was ze kortgeleden officieel 50 jaar geworden.

Afgezien van het feit dat het behoorlijk bijzonder is om met eigen ogen een dier te zien dat al een halve eeuw leeft, is het bereiken van de vijftigste verjaardag ook vanuit het oogpunt van een olifantenbioloog een belangrijke gebeurtenis. Hoewel we de leeftijd voortdurend meten en volgen (d.w.z. we berekenen de exacte leeftijd op basis van de geboortedatum, bijv. 12.4 jaar oud), verdelen we olifanten ook in leeftijdsklassen bij het beantwoorden van onze onderzoeksvragen. Dat doen we om twee belangrijke redenen.

Ten eerste willen we leeftijdgerelateerde veranderingen onderzoeken op basis van uit biologisch oogpunt belangrijke categorieën. Het spreekt voor zich dat een vrouwtje in haar tienerjaren niet hetzelfde is als een vrouwtje van in de dertig – om een groot aantal biologische en sociale redenen die verband houden met haar persoonlijke ervaringen, haar voortplantingsgeschiedenis, en haar relaties met de andere olifanten in haar familie, familiegroep en clan. Daarom is het logisch om voor sommige van onze analyses dieren onder te verdelen in leeftijdsgroepen, om de veranderingen tussen verschillende leeftijdsfasen te kunnen onderzoeken.

De tweede reden is dat we de gegevens van het Amboseli onderzoeksproject in een breder onderzoekskader willen kunnen plaatsen voor een groter begrip van olifanten en de biologie van olifanten. Het onderzoek in Amboseli is het langstlopende onderzoek naar olifanten ter wereld ooit. Van de meeste onderzoekspopulaties zijn geen exacte geboortedatums bekend voor de volwassen dieren uit de populatie, maar op basis van de gegevens uit het Amboseli-onderzoek kunnen ook de leeftijden van olifanten uit andere populaties worden geschat. Het is belangrijk dat we voor alle populaties leeftijdsschattingen kunnen maken, zodat we de verschillen tussen populaties kunnen vergelijken en inzicht kunnen krijgen in de brede variaties in ecologische kenmerken en olifantengedrag die er in verschillende leefgebieden zijn.

Een slaperige Alison laat haar slurf rusten op haar slapende kleindochter, terwijl haar jongste zoon staand een dutje doetDe meest betrouwbare manier om de leeftijd van een olifant te schatten, is door naar de tanden te kijken. Anders dan bij mensen, komen de volwassen tanden van een olifant niet allemaal tegelijk door. Een mens verliest zijn melktanden en krijgt er een compleet volwassen gebit voor terug. Dit proces duurt vijf tot zes jaar en begint gewoonlijk rond het zesde jaar (en we kennen allemaal de grote fascinatie die kinderen voor dit proces aan de dag leggen!). Mensen hebben twee voorkiezen en twee of drie kiezen (afhankelijk van of de verstandskiezen doorkomen of niet).

Het gebit van een olifant is anders. Het meest opvallende verschil vormen de snijtanden (de incisieven), die zich bij olifanten hebben ontwikkeld tot een paar slagtanden, en die worden gebruikt om voedsel te vergaren en om te vechten. Helaas hebben deze getransformeerde snijtanden geleid tot een onafgebroken en steeds verder escalerende tragedie voor de olifanten in Afrika en Azië, waar populaties dramatisch afnemen als gevolg van ivoorstroperij. Olifanten hebben zes paar kiezen in elk kaakkwadrant (twee boven, twee onder), die zich achtereenvolgens ontwikkelen. Terwijl de ene kies afslijt, groeit de nieuwe kies achter in de kaak en verplaatst deze zich naarmate hij groeit naar voren in de kaak, waarbij hij de oude kies naar buiten duwt (vlak afgesleten door het kauwen op taaie plantenvezels), die bij het bereiken van de voorzijde van de kaak in kleine stukjes uitvalt. Door te onderzoeken welke kiezen afgesleten zijn, kan de leeftijd van een olifant worden geschat. In Amboseli meten en onderzoeken we al meer dan dertig jaar olifantenkiezen, waarbij we gebruik maken van gegevens van dieren waarvan de leeftijd bekend is om de gepubliceerde leeftijdsschalen te verfijnen. Daarom gebruiken andere olifantenonderzoekers gegevens van het Amboseliproject om de leeftijd van dieren in minder intensief bestudeerde populaties te schatten.

Het spreekt voor zich dat het niet eenvoudig is om in de buurt van de tanden van een olifant te komen. Hiervoor moet de olifant onder narcose zijn gebracht (bijv. voor het aanbrengen van een halsband met zender of behandeling door de dierenarts), of dood zijn. Daarom wordt de leeftijd meestal geschat aan de hand van lichaamsomvang en -proporties. Dit proces is vrij gemakkelijk te leren voor jongere olifanten, en notoir moeilijk voor oudere dieren. Onderzoekers kunnen bijvoorbeeld de leeftijd van een vrouwtje van middelbare leeftijd schatten op ‘35-40’ jaar oud. Aangezien er dus bij veel olifantenpopulaties moeilijk een exacte leeftijd kan worden geschat, is het ook nuttig om bij analyses dieren van ongeveer dezelfde leeftijd in dezelfde groep in te delen.

Onderzoek onder de olifanten van Amboseli heeft aangetoond dat oudere vrouwtjes een belangrijke sociale spil vormen binnen hun families, maar we kunnen dit werk alleen doen door olifanten als Alison gedurende haar hele lange leven te volgen. Alisons decennialange ervaring werkte en werkt nog altijd in het voordeel van haar familie.

Het doel van ons werk in Amboseli is om ervoor te zorgen dat anderen die zich wereldwijd inzetten voor de bescherming van de olifant hun voordeel kunnen doen met ónze decennia aan ervaring en bevindingen.

--VF

Help het IFAW olifanten als die van Amboseli te beschermen tegen de wreedheden van de ivoorhandel. Zeg NEE! tegen ivoor en teken nu onze online petitie.