Spotlight Amboseli: sociale relaties tussen olifanten – zowel de korte als de lange termijn telt.

Barbara met haar jongste kleindochter, Betts. Barbara's besluiten hebben een positieve uitwerking op het voortplantingssucces van haar familie.

Lezers van dit blog hebben opgemerkt dat ik zo enthousiast ben over mijn werk. Ik ben blij dat dit zo duidelijk is, en ik kan me goed voorstellen dat iedereen het fantastisch en een voorrecht zou vinden om zoveel tijd door te brengen met de olifanten van Amboseli. Ondanks een aantal frustraties, zijn er maar weinig dingen ontspannender dan een rustige middag doorbrengen in Amboseli, in de nabijheid van een in alle rust foeragerende olifantenfamilie.

Maar mijn enthousiasme als onderzoeker gaat verder dan het simpele genoegen tijd door te brengen met de olifanten; ik heb ook nog eens het privilege dat ik toegang heb tot de database van Amboseli. Dit is het langstlopende onderzoek naar wilde olifanten in de hele wereld. Al vier decennia verzamelen dr. Cynthia Moss en de rest van het team informatie over geboorten, sterften, sociale relaties, genetische kenmerken en gedrag. Elke dag die we in het veld doorbrengen, brengt meer gegevens in de database, maar het bijhouden en gebruiken van deze gegevens is een fulltime baan. Het heeft tenslotte weinig zin om al die duizenden uren en euro’s te steken in het verzamelen van jaren en jaren aan informatie, als het allemaal in notitieboekjes, laptops of computers blijft verstoffen en niet gebruikt wordt om ons begrip van olifanten te vergroten. Alleen door deze informatie te gebruiken, kunnen we deze dieren en hun leefgebieden beschermen.

Het eerste wat ik moest leren toen ik voor het eerst in Amboseli aan de slag ging, was hoe ik alle olifanten kon herkennen, en hoe binnen dit project gegevens worden verzameld en gerangschikt. Een aantal van de vragen die we met dit door het IFAW ondersteunde sociale verstoringsonderzoek beantwoord proberen te krijgen, zal op basis van deze gegevens worden onderzocht; zoals welke olifanten samen tijd doorbrengen en de geboorten en sterfgevallen die zich binnen de populatie voordoen.

Daarnaast moesten we besluiten welke andere gegevens we nodig zouden hebben en hoe we die zouden gaan verzamelen. Dankzij Cynthia en de rest van het team weten we al heel veel over de olifanten van Amboseli. Het was mijn taak om me te concentreren op het soort gedrag dat het meest zegt over de relaties tussen vrouwtjes binnen een familie.

Een olifantengemeenschap volgt net als zijn menselijke tegenhanger een patroon van splitsing en versmelting (fission-fusion); het lidmaatschap van een familie is een constant gegeven, maar dit betekent niet dat familieleden voortdurend bij elkaar zijn. Hoe nauw de band tussen familieleden is, verschilt tussen families, en tussen individuele vrouwtjes. Sociale relaties van olifanten zijn gebaseerd op de waarde van het individu.

Sleepy EAs, huddled together before the wake-up process begins.

Om de hoeveelheid werk hanteerbaar te houden, besloten we dat we op de een of andere manier de hoeveelheid gegevens die we gingen verzamelen moesten beperken. Interacties tussen verschillende dieren kunnen heel snel verlopen, en je moet daarom heel snel kunnen zien wie zich waar in de groep bevindt en waar iedereen naartoe gaat. Dat lukt niet bij dieren die je niet zo goed kent – ik moet van mijn notitieboek kunnen opkijken en direct weten waar iedereen is, en ook het gedrag van de olifanten kunnen lezen. Daarnaast is het ook belangrijk om enigszins te kunnen anticiperen op wat de groep vervolgens gaat doen, zodat we ons voertuig op een geschikte plek kunnen brengen (en geloof me, het gaat al snel vervelen als je de hele tijd achterwerken van olifanten moet proberen te identificeren). Het was dus een belangrijke volgende stap om de olifanten te leren kennen, en de families te leren aanvoelen.

We selecteerden twaalf onderzoeksfamilies die de basis moesten vormen voor onze gedetailleerde gegevensverzameling. Tijdens de droogte van 2009 trof de families een wisselend lot. Een aantal families deed het redelijk goed, terwijl andere hard werden getroffen. Bij sommige van deze ongelukkige families, zoals de GB-familie, is het familieleven als gevolg van de droogte en de geleden verliezen al drastisch veranderd; andere families maken op dit moment een verandering door.

Eerder onderzoek in Amboseli heeft aangetoond dat oudere vrouwtjes beter in staat zijn gevaren te onderkennen, en hierop goed te reageren om de veiligheid van hun families te waarborgen. Bij dit onderzoek deden onze collega’s dr. McComb en dr. Shannon experimenten waarbij ze opgenomen leeuwengebrul afspeelden in de buurt van families, om een dreigend gevaar voor de familie te simuleren. Uit onze langetermijngegevens blijkt verder dat families met oudere matriarchen een hogere reproductie per vrouwtje kennen – dat betekent dat alle vrouwtjes in de familie sneller kalveren krijgen, en dat deze kalveren meer kans maken in leven te blijven. Wij denken dat dit komt doordat oudere vrouwtjes verstandiger keuzes maken over wanneer ze naar welke plaatsen binnen het ecosysteem moeten trekken. Dit betekent dat iedereen in de familie profiteert van de ervaring van deze vrouwtjes, en het hogere voortplantingscijfer is toe te schrijven aan de betere fysieke conditie van de vrouwtjes, waardoor ze zich sneller kunnen voortplanten. Als je dit verder doortrekt, betekent dit dat de populaties met deze oudere vrouwtjes gezonder zijn.

Wat is dan het effect als al deze oude, wijze vrouwtjes sterven? Dit is nu precies wat er gebeurde in 2009, toen 85% van de vrouwtjes ouder dan 50 stierf als gevolg van een vreselijke droogte en een toename van de stropersactiviteiten in Amboseli. De helft van de olifantenfamilies verloor zijn matriarch, en een aantal van deze families verloor daarnaast ook nog eens een aantal volwassen vrouwtjes.

Hoewel olifantenfamilies geleid worden door matriarchen, zijn ze niet autocratisch. Het besluit om bij familieleden te blijven of te vertrekken, hangt af van uiteenlopende factoren, inclusief de beschikbaarheid van voedsel en de specifieke olifanten in kwestie. Elk vrouwtje is vrij om haar familie-eenheid te verlaten en er alleen op uit te trekken. In Amboseli gebeurt dit zelden, en als het gebeurt, zijn het vaak zieke vrouwtjes of bronstige vrouwtjes die van hun familie gescheiden raken doordat ze achterna worden gezeten door geïnteresseerde mannetjes. Veel vaker gebeurt het dat families zich opsplitsen in kleinere eenheden die bestaan uit zussen, of moeder/dochterkoppels, met aan hun zijde hun afhankelijke kalveren. Dit gebeurt wanneer vrouwtjes het niet eens kunnen worden over waar of hoe de dag zal worden doorgebracht, en komt in sommige families veel vaker voor dan in andere.

Besluiten over waar een familie heen gaat, worden gewoonlijk genomen op basis van breed gedragen overeenstemming binnen de familie. Een rustende familie is meestal gegroepeerd rond slapende kalveren. Oudere vrouwtjes slapen staand, waarbij ze vaak tegen elkaar aan leunen. Het ontwaakproces begint gewoonlijk bij de jongere volwassenen, die zich uitrekken, gapen en wat heen en weer schuifelen. Eén voor één ontwaakt ook de rest van de familieleden, en beginnen ze stofbaden te nemen, of op wat vegetatie om zich heen te kauwen. Jonge kalfjes worden gewekt met een zacht duwtje met een poot of slurf, wat de kleintjes soms een duf, mopperig gerommel ontlokt. Gewoonlijk beweegt één vrouwtje zich naar de rand van de groep, met haar kop in de richting waarin ze wil vertrekken. Eén voor één voegen andere vrouwtjes zich bij haar, om hun instemming te tonen. Het kan gebeuren dat een ander vrouwtje probeert de familie over te halen een andere richting te kiezen, door met haar kop in een andere richting te gaan staan. Onenigheid gaat vaak gepaard met veel getrompetter, waarbij vooral veel contactroepen te horen zijn. Het gebeurt ook dat vrouwtjes een begroetingsceremonie beginnen, om hun relatie te versterken en steun te zoeken voor de bestemming van hun keuze.

De matriarch maakt meestal geen deel uit van dit proces, en vaak lijkt ze zich bewust afzijdig te houden. De familie komt pas in beweging als zij klaar is voor vertrek, en er zijn vrouwtjes die de rest van de familie wel eens meer dan dertig minuten laten wachten. Als de matriarch het eens is met de gekozen richting, zal ze in beweging komen, wat vervolgens de hele familie in gang zet, meestal met haar achteraan in de rij. Aan de andere kant kan een langdurig onderhandelingsproces tussen de rest van de familie geheel terzijde worden geschoven als een matriarch het niet eens is met de bestemming. Dit zijn mijn favoriete momenten, als ik kijk naar de morele krachtmeting die zich ontvouwt. En de winnaar ligt niet altijd voor de hand.

Dit onderhandelingsproces kan in de loop van de dag worden herhaald, wanneer families overgaan tot een andere activiteit. Hoeveel tijd dit proces vergt, wie het initiatief neemt, wie reageert, en wat de uitkomst is, geven allemaal een indicatie van hoe efficiënt een familie dit proces afwerkt. Wij denken dat families die een ernstige verstoring hebben meegemaakt, vaak minder efficiënt zijn, wat gevolgen heeft voor hun voortplantingssucces: tijd die wordt besteed aan discussies met familieleden, wordt niet besteed aan voedsel zoeken, socialisatie of rusten.

Nu ik geleerd heb de olifanten te identificeren, breng ik ongeveer de helft van mijn tijd door bij mijn onderzoeksfamilies, waarbij ik hun onderhandelingen volg. De andere helft van mijn tijd besteed ik aan het onderzoeken van de langetermijngegevens. Ik bekijk de langetermijnveranderingen in de relaties tussen de families, om inzicht te krijgen in wat er in 2008 gebeurde, kort voordat de droogte zoveel opschudding veroorzaakte. Door de langetermijnveranderingen te koppelen aan de kortetermijngevolgen krijgen we een beter inzicht in hoe catastrofaal de droogte van 2009 is geweest voor de olifanten, en hoe deze droogte zich verhoudt tot eerdere perioden van droogte. Daarnaast onderzoek ik de veranderingen en ontwikkelingen in sociale relaties over de lange termijn.

Gegevens over een periode van veertig jaar heb je niet zomaar bij elkaar. Het zal dus nog wel even duren voordat ik genoeg gegevens van de onderzoeksfamilies bij elkaar heb om met formele analyses te beginnen. Maar geduld is een deugd (zie mijn laatste bericht), dus ik wacht rustig af wat er gebeurt. Ik verwacht in de loop van mijn onderzoek in ieder geval een aantal verrassingen.

--VF

Post a comment

Deskundigen

Olifantendeskundige voor het IFAW
Olifantendeskundige voor het IFAW
Grace Ge Gabriel, Regiodirecteur Azië
Regiodirecteur Azië
James Isiche, Regiodirecteur Oost-Afrika
Regiodirecteur Oost-Afrika
Regiodirecteur Zuidelijk Afrika / Hoofd Programma Olifanten
Regiodirecteur Zuidelijk Afrika / Hoofd Programma Olifanten
Peter Pueschel, Hoofd Programma’s
Hoofd Internationale Milieuverdragen
Vivek Menon, regiodirecteur Zuid-Azië
Regiodirecteur Zuid-Azië